โดย เข็มบ่งเสี้ยน : ดร.ทินโน ขวัญดี : พลังงาน พลังชีวิต ตอน ขยะ “สิ่งน่าขยะแขยง หรือ สินทรัพย์ล้ำค่า”

  พลังงาน พลังชีวิต

ตอน ขยะ “สิ่งน่าขยะแขยง หรือ สินทรัพย์ล้ำค่า”

โดย เข็มบ่งเสี้ยน (ดร.ทินโน ขวัญดี   แห่งสำนักสวนพลู)

คำว่า “ ขยะ ”  มันเป็นคำที่แสลงใจคนทั่วไปมิใช่น้อย เรามักได้ยินได้ฟังกันบ่อยๆและแสดงความเอือมระอา น่าชัง น่ารังเกียจ สกปรก โสมม แหล่งเพาะเชื้อโรค และอื่นๆอีกมากมาย แต่เมื่อเราส่องกล้อง หารายละเอียดจากกองขยะ ขยะสิ่งที่ทุกคนเบือนหน้าหนีนั้น มันยังมีกลุ่มคน มันยังมีผลประโยชน์ ขยะยัง สร้างรายได้และผลประโยชน์ จากตัวของขยะเอง จากกระบวนการบริหารสิ่งเน่าเหม็น จากผลประโยชน์ที่เร้นลับเฉกเช่นสินค้าต้องห้ามอื่นๆ กระบวนการที่เร้นลับซับซ้อน ขบวนการที่ต้องแอบอิงถึงอำนาจ มิใช่อำนาจเล่นๆ แต่เป็นอำนาจมืด ตั้งแต่คนที่เดินบนพื้นพรหมสวยหรูสีขาวนวล จนถึงซาเล้ง สามล้อ กางเกงขาดวิ่น แต่หากินกับขยะและสิ่งโสมม ในนิยามคำว่า “ ขยะ ”

                ก่อนที่จะเข้าใจกับคำว่าขยะที่ถูกต้อง เราต้องเข้าสู่รากลึกของคำว่าขยะให้ชัด ขุดคุ้ย แซะทุกซอกทุกมุมของขยะออกมาเพื่อการแก้ปัญหาให้เสร็จสรรพ รู้จักขยะกันจริงๆ เข้าใจกระบวนการที่เกิดขึ้นของขยะ และจัดการกับขยะนั้นอย่างมีประสิทธิภาพ

                แหล่งที่มาของขยะ (Sources of Solid Waste)

1. ที่พักอาศัย บ้านเรือน (Residential)

2. ธุรกิจการค้า การพานิช (Commercial)

3. หน่วยงานและองค์กรต่างๆ (Institutional)

4. การก่อสร้าง และรื้อถอนสิ่งปลูกสร้าง (Construction and Demolition)

5. การบริการในเขตเทศบาล (Municipal Services)

6. ภาคอุตสาหกรรม (Industrial)

7. ภาคเกษตรกรรม (Agricultural)

วงจรของขยะที่เกิดขึ้น (จากการสำรวจ)

1.เก็บรวบรวม ขนส่ง ทิ้ง

2.คัดแยก เพื่อการนำไปใช้ใหม่ และการนำไปแปรรูปวัสดุใหม่ (Separation, Reusable, Recyclable)

3.การกำจัดโดยการขนไปเททิ้ง (ฝังกลบ) ทั้งแบบเปิดและแบบถูกสุขอนามัย (Conventional land filling and Sanitary land filling)

4.กำจัดโดยผ่านกระบวนการหมักทำปุ๋ย กระบวนการย่อยด้วยบักเตรีชนิดไม่ต้องการอ็อกซิเจน และกระบวนการเผาก่อนที่จะนำไปฝังกลบ (Composting, Anaerobic digestion, Incineration)

5. ขยะที่หลงเหลือและไม่สามารถจัดเก็บได้ ตามท้องถนน สถานที่ว่างเปล่า ท้องร่อง ท่อ คู คลอง แม่น้ำ และสถานที่อื่นๆ

                ผลกระทบที่เกิดจากขยะ ทางด้านสิ่งแวดล้อมและสุขอนามัย (Environmental and Health impact from Solid Waste)

1. มลภาวะที่เกิดกับน้ำ สภาวะสารอาหารมากเกิดนไป และธาตุโลหะหนัก (Water Pollution; Eutrophication / Heavy metals)

2. มลภาวะที่เกิดกับอากาศ สภาวะเรือนกระจก สภาวะการณ์โลกร้อน โอโซนบกพร่อง และฝนกรด (Air Pollution; Greenhouse effect, Ozone depletion, Acid rain)

3. มลภาวะที่เกิดกับดิน ธาตุโลหะหนัก (Soil Pollution; Heavy metal “ Odour, Fires, Leachate, Landfill gas)

การคาดการณ์ปริมาณขยะของประเทศไทย ถึงปี 2565

ทำไมจึงต้องกำจัดขยะ

                สถานะการณ์จากอดีตที่ผ่านมา ปัจจัยที่เชื่อมโยงระหว่างมนุษย์กับขยะนั้นมีนัยยะที่สำคัญยิ่ง นิยามที่สำคัญ (Key words) ที่มีปัจจัยกับขยะดังนี้

1.             จำนวนประชากร ความหนาแน่นของประชากรต่อหน่วยพื้นที่ (Population)

สัดส่วน อัตราการเกิด และอัตราอายุยืนยาวของมนุษย์ ขยายตัวในสัดส่วนที่เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยยะสำคัญจนปัจจุบันประชากรโลกมีจำนวนถึง 7,000 ล้านคน ประชากรไทยมากกว่า 65 ล้านคน แต่ขนาดของพื้นที่มิได้เพิ่มขึ้น ในช่วงเวลาที่ขนาดของประชากรมีน้อยธรรมชาติสามารถรองรับการทิ้งและสลายของขยะได้ (Natural assimilation capacity within limit) ในทางกลับกันเมื่อขนาดของประชากรเพิ่มขึ้น การใช้พื้นที่หนาแน่นขึ้น การบริโภคมากขึ้น การกำจัดขยะโดยธรรมชาติไม่สามารถรองรับ ซับ และการสลายของธรรมชาติได้ ทำให้เกิดการตกค้างของขยะ

2.        การขยายตัวทางเศรษฐกิจ (Economic Growth)

การขยายตัวทางเศรษฐกิจไม่ว่าในประเทศหรือในต่างประเทศมีความสัมพันธ์กับการเกิดขนาดและจำนวนของขยะ รวมถึงชนิดของขยะที่เปลี่ยนแปลง ในการพิจารณาองค์ประกอบของขยะ GDP/GNP Growth, Economic growth, และระดับรายได้ของประชาชน (Class of Income) เป็นองค์ประกอบที่สำคัญ (Middle class income countries 0.3 kg./person/day)สำหรับคนไทยในเขตเมืองผลิตขยะประมาณ 1.50.-2.0  กก./วัน (MSW)

3. การพัฒนาเมือง และการพัฒนาอุตสาหกรรม (Urbanization / Industrialization)

                จากการเชื่อมโยงระหว่างเศรษฐกิจที่เติบโตขึ้น ส่วนใหญ่เขตพื้นที่ที่พัฒนามักเป็นเขตเมืองเก่าที่เป็น

เมืองเศรษฐกิจอยู่แล้ว ซึ่งทำให้การเติบโตและความหนาแน่นของประชากรยิ่งเพิ่มจำนวนมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง การเคลื่อนย้ายของคนจากภาคเกษตรกรรมเข้าสู่เขตเมืองที่เป็นภาคการค้า การอุตสาหกรรม จากสาเหตุของการต้องการความมั่นคงและเพิ่มขึ้นของรายได้ ในปัจจุบันนี้การเติบโตขึ้นของเมืองในความหมายเติบโตด้านจำนวนประชากรนั้น ประเทศในกลุ่มอาเซี่ยนมีการเติบโตโดยเฉลี่ยมากกว่า 4 เปอร์เซ็นต์ ทุกๆปี และคาดว่าในอีก 10 ปีข้างหน้า (2025) ประชากรจะเคลื่อนย้ายเข้ามาอยู่ในเขตเมืองมากขึ้นเป็นจำนวนถึง 52 เปอร์เซ็นต์ เมืองเล็กจะเปลี่ยนเป็นเมืองใหญ่ เมืองใหญ่จะกลายเป็นมหานครมากขึ้น (Mega City)

                                สภาพการณ์และการพัฒนาประเทศไทยและกลุ่มอาเซี่ยน การย่างก้าวของนโยบายจากประเทศเกษตรกรรมสู่อุตสาหกรรมการผลิต การเติบโตของเมือง การเคลื่อนย้ายประชากรเข้ามาอาศัยในเมือง ประกอบกับการเชื่อมนโยบายภูมิภาคอาเซี่ยนผ่านประชาคมเศรษฐกิจอาเซี่ยนย่อมมีผลกระทบอย่างแน่นอนกับเมืองใหญ่ๆ จากการพยากรณ์ทางเศราฐกิจที่การค้าการลงทุนจะเคลื่อนย้ายมาอยู่ในภูมิภาคนี้ด้วยปัจจัยและสาเหตุหลักๆหลายประการ

องค์ประกอบของขยะ (Waste Characteristics)

                1. พวกเศษพืช ผัก เศาอาหาร ออเกนิคส์ (Bio-degradables)

2. กระดาษ กล่องกระดาษ ถุงกระดาษ (Paper)

3. พลาสติกส์ กล่อง ขวด บรรจุภัณฑ์พลาสติกส์ แพ็จเก็จต่างๆ (Plastic)

4. ขวดแก้ว บรรจุภัณฑ์จากแก้ว กระจก (Glass)

5. โลหะมีค่า โลหะไม่มีค่า โลหะมีพิษ (Metals)

6. เศษผ้า ด้าย เศษหนังสังเคราะห์ หนังแท้ และเทียม (Textiles & Leather)

7. อื่นๆ (Inerts)

ขยะ1 ตัน (ประเทศไทย)มีองค์ประกอบโดยประมาณดังนี้ (Waste Composition for 1 Ton)

รายการที่	รายการ	เปอร์เซ็นต์	มูลค่าวัตถุ	รวม
1	P.E.T.	20.12	xxxx	xxxx
2	Aluminum	0.1	xxxx	xxxx
3	Metal	1.80	xxxx	xxxx
4	Plastic bag	1.5	xxxx	xxxx
5	Organic	53.49	xxxx	xxxx
6	Copper	0.01	xxxx	xxxx
7	Others	xxxx	xxxx	xxxx

+++ หมายเหตุ : ตัวแปรในการกำจัด นอกจากการวิเคราะห์องค์ประกอบอื่นๆแล้ว สิ่งที่สำคัญคือความชื้นของขยะ (Moisture Percentage)

บ่อขยะสมุทรปราการ

จะกำจัด และบริหารจัดการขยะอย่างไร

                หากพิจารณาสัดส่วน จากเกณฑ์วัดต่างๆแล้ว เช่นจำนวนประชากรที่เพิ่มขึ้น อายุยืนยาวขึ้น การเคลื่อนย้ายเข้าสู่เขตเมือง  การเติบโตทางเศรษฐกิจ จีดีพี ที่สูงขึ้น รายได้ประชาชาติ รายได้ต่อคนของประชาชนที่เพิ่มขึ้น สถานะทางเศรษฐกิจของประชาชน  โอกาสที่จะกำจัดขยะให้หมดไปนั้นยากมาก (หากใช้วิธีการเดิม เทคโนโลยีเดิม และการจัดการที่มีส่วนได้เสีย และหาประโยชน์จากขยะ) ซึ่งรูปแบบของขยะ ความมีพิษของขยะ(จากสิ่งของที่ใช้) และปริมาณของขยะ เปลี่ยนแปลงไปตามยุคสมัย

1. วิธีการเดิม ใช้วิธีฝังกลบ (Open dumping / Landfilling) (แต่ในสภาพแท้จริงแล้ว น่าเรียกว่าเทกระจาดมากกว่าเพราะเรี่ยราดไปทั่วบริเวณ และมีการคุ้ยเขี่ย ทั้งจากคนและ สัตว์) มีขยะตกค้างเป็นจำนวนมาก การฝังและกลบวิธีนี้ ใช้วิธีการขุดหลุมดิน (ไม่มีพลาสติกส์ หรือ วัสดุรองพื้นป้องกันการรั่วไหล) แล้วเททิ้งลงไปเรื่อยๆ สุดท้ายก็กลายเป็นภูเขาขยะ ปัจจุบันก็ยังมีให้เห็นกันอยู่โดยทั่วไป และเกิดไฟไหม้ให้เห็นกันบ่อยๆในหลายท้องที่

2. วิธีการฝังกลบแบบถูกสุขอนามัย (Sanitary Landfilling) เหมือนวิธีการฝังกลบวิธีเดิม แต่ดีขึ้นมาในระดับหนึ่งคือมีการรองพื้นก้นหลุมบ่อด้วยพลาสติกส์ และมีการเทดิน เกลี่ยดินทับปากหลุม เป็นชั้นๆไปเรื่อยๆ (สุดท้ายก็กลายเป็นภูเขาขยะอีกเช่นเคย) วิธีการฝังกลบแบบนี้ มีไม่ถึง 20 เปอร์เซ็นต์ของทั้งหมด

3. วิธีคัดแยก แล้วเผาทิ้ง (Incineration) กระบวนการนี้ ต้องนำขยะมาคัดแยก แล้วนำมาบีบอัดให้น้ำในขยะออกมา เพื่อทำให้ขยะแห้ง แล้วจึงเอาไปเผาทิ้ง แล้วจึงเอาขี้เถ้าไปฝังกลบอีกชั้นหนึ่ง สิ่งที่เป็นเรื่องกังวลของประชาชนคือเรื่องของกลิ่นขยะที่รอเข้าสู่กระบวนการเผา การรั่วไหลของน้ำจากการบีบ อัด ขยะ กลิ่นจากการเผา อากาศเสีย ควัน จากการเผา

4. หมักทำปุ๋ย กระบวนการคือคัดแยก เอาส่วนที่เป็นออเกนิคส์ (เศษพืช ผัก อาหาร) มาทำการหมักให้เป็นปุ๋ย (Compose) ส่วนขยะที่มีองค์ประกอบของสิ่งอื่นๆ มักส่งเข้าสู่กระบวนการแบบที่สาม คือการเผาทิ้ง

5. หมักเพื่อให้ได้แกสชีวภาพ (Biogas)โดยวิธีการ ลากูน- บอลลูน(Lagoon-Balloon) นำเศษขยะที่คัดแยกเหลือแต่ออเกนิคส์(Organics)เอาไปหมักในบ่อขยะเพื่อผลิตแกสมีเทน แล้วนำแก๊สมาเข้าเครื่องยนต์แก๊ส (Gas Engine) ขับเครื่องผลิตกระแสไฟฟ้า (Generator) ส่วนขยะที่คัดแยกแล้ว นำไปเผา หรือฝังกลบ  ส่วนขยะที่ถูกหมัก ย่อยสลายแล้วนั้นนำไปใช้เป็นปุ๋ยอินทรีย์ต่อไป (Compose)

6. วิธีการหมักในอุปกรณ์แบบปิด Anaerobic Digestion เป็นการรวบรวมขยะ แล้วทำการคัดแยก เช่นเดียวกับกระบวนการที่ห้า แต่ไม่ใช้แบบ ลากูน-บอลลูน วิธีการนี้สร้างถังเหล็ก หรือคอนกรีต มาทำการหมัก แทนที่จะทำแอ่งน้ำ ใช้บักเตรีชนิดไม่ต้องการอ็อกซิเจน จึงทำการปิดระบบของการหมักทั้งหมด จึงปราศจากกลิ่นรบกวน เมื่อมีการหมักจึงเกิดแก๊ส แล้วทำการแยกแก๊ส มาขับเครื่องยต์ ผลิตกระแสไฟฟ้า ส่วนเศษขยะที่ถูกย่อยสลาย จะกลายเป็นปุ๋ย (Compose)

7.เผาเพื่อผลิตแก๊ส เรียกกระบวนการนี้ว่า Gasification นำขยะที่มีความชื้น ที่ประกอบด้วยออแกนิคส์ พลาสติกส์ ยาง และอื่นๆที่ไม่ใช่เหล็ก ดิน หิน แก้ว นำมาบด แล้วเอาไปเผาโดยการอาร์คให้เกิดแก๊ส ดักจับเอาแก๊สที่ได้ แยกแก๊ส แล้วเอาแก๊สที่ใช้กับเครื่องยนต์แก๊สไปใช้ สิ่งที่หลงเหลือ คือเถ้าขยะเท่านั้น

8.กระบวนการหมักในบ่อฝังกลบและนำแก๊สที่ได้มาใช้ประโยชน์ วิธีการนี้พัฒนามาจาก Sanitary Landfilling โดยการฝังท่อ ให้แก๊สที่เกิดในบ่อไหลมาตามท่อและดักจับไปใช้ประโยชน์ผลิตกระแสไฟฟ้า หรือหุงต้ม

                สถานะการณ์พลังงาน สถานะการณ์ขยะ สถานะการณ์สิ่งแวดล้อม และชีวิตความเป็นอยู่ของประชาชน เป็นความสัมพันธ์ที่ไม่อาจหลีกเลี่ยงได้ เราจำเป็นที่จะต้องอยู่กับสิ่งเหล่านี้แน่นอน แต่จะทำอย่างไรให้ปัญหาเหล่านี้แก้ไขได้ วันนี้ปัญหาขยะเป็นปัญหาของโลก เป็นปัญหาของชาติ เป็นปัญหาของประชาชน จนเป็นที่มาของนโยบายระดับชาติ ที่ คสช.ประกาศเป็นวาระแห่งชาติที่จะต้องแก้ไข ในที่นี้ บทความนี้ชี้ให้เห็นถึงที่มา ปัญหา โอกาส ผลประโยชน์ และมาเฟียขยะ เราจะทำอย่างไร เมื่อข้อเท็จจริงได้แผ่ขยายและปรากฎอย่างเด่นชัด และส่งผลกระทบจนไม่อาจละเลยได้

                ถึงวันนี้ความฉลาดของมนุษย์ วิทยาการที่ก้าวหน้า และเทคโนโลยีที่ดีกว่าจะสามารถตอบโจทย์ของปัญหานั้นได้ เราจะเลือกใช้มันหรือไม่ เราตัดผลประโยชน์และการทำมาหากินกับความเน่าเหม็นของขยะออกไปได้หรือไม่ อยู่ที่เราจะทำมันเดี๋ยวนี้หรือรอเวลาให้ลูกหลานเป็นคนขี้โรคกันต่อไป

..........ติดตาม เพื่อการชำแหละขยะ และขบวนการที่เกี่ยวกับขยะกับ ดร.ทินโน ขวัญดี ในตอนต่อไป....